Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu

Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) çocukları/ergenleri etkiler ve yetişkinliğe kadar devam edebilir. DEHB, çocuklarda en sık tanı konulan bozukluktur. Bu soruna sahip olan çocuklar hiperaktif olabilir ve dürtülerini kontrol edemezler. Aşağıda daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

13.02.2020
302
Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu

DEHB nedir?

Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu veya kısaca DEHB, çocukluk çağının en sık görülen nörogelişimsel bozukluklarından biridir. Genellikle ilk olarak çocuklukta teşhis edilir ve sıklıkla yetişkinliğe kadar sürer. DEHB olan çocuklar dikkatini vermekte, dürtüsel davranışları kontrol etmekte zorlanabilirler (sonucun ne olacağını düşünmeden hareket edebilirler) veya aşırı aktif olabilirler.

DEHB nedenleri ve risk faktörleri

Bilim insanları, DEHB olan bir kişinin belirtilerini yönetmek ve azaltmak için daha iyi yollar bulmak amacıyla nedenleri ve risk faktörlerini inceliyorlar. DEHB’nin nedenleri ve risk faktörleri bilinmemektedir, ancak mevcut araştırmalar genetik faktörlerin önemli bir rol oynadığını göstermektedir.

Genetiğe ek olarak, bilim insanları aşağıdakileri de içeren diğer olası nedenleri ve risk faktörlerini inceliyorlar:

  • Beyin hasarı
  • Hamilelik sırasında veya genç yaşta zararlı kimyasallara maruz kalma
  • Hamilelik sırasında alkol ve tütün kullanımı
  • Erken doğum
  • Düşük doğum ağırlığı

Araştırma, DEHB’nin çok fazla şeker yemekten, çok fazla televizyon izlemekten,  yoksulluk veya aile kaosu gibi sosyal ve çevresel faktörlerden kaynaklandığına dair yaygın olarak kabul gören görüşleri desteklememektedir. Elbette, bunlar da dahil olmak üzere birçok şey, özellikle bazı insanlarda semptomları daha da kötüleştirebilir. Ancak kanıtlar bunların DEHB’nin ana nedenleri oldukları sonucuna varacak kadar güçlü değildir.

DEHB belirtileri nelerdir?

Bu durumda kendinize sormanız gereken üç şey vardır:

  1. Çocuğunuz çoğu zaman önemli ayrıntıları gözden kaçırıyor ve birçok dikkatsiz hata yapıyor mu?
  2. Ellerini ve ayaklarını sürekli hareket ettiriyor mu veya bunun için istek duyuyor mu?
  3. Sırasını beklerken zorlanıyor mu, sabırsızlanıyor mu?

Bu üç soru, dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik gibi üç tanısal özelliğe dayanarak DEHB’yi netleştirmek için anketten sadece küçük bir seçimdir. DEHB tanısı için, gözlenen anormalliklerin en az altı ay boyunca mevcut olması ve örneğin okulda, evde ve yaşamın çeşitli alanlarında sorunlara neden olması gibi ek kriterler karşılanmalıdır. Ayrıca DEHB olan kişilerin çoğu zaman yetenekleri de vardır. Genellikle çok zeki ve yaratıcı, esprili, yardımcı ve gelişmiş hayal güçleri vardır.

Dikkat eksikliği bozukluğu

“Sessiz DEHB” olarak da bilinen dikkat eksikliği bozukluğu (DEB) varyantında sadece dikkatsizlik ve dürtüsellik vardır, ancak hiperaktivite yoktur. Etkilenenler diğer insanlar tarafından sanki rüyadaymış gibi algılanırlar ve aşırı dikkatsizdirler.

Ne zaman doktora görünmeli?

Çocuğunuzun DEHB belirtileri gösterdiğinden endişe ediyorsanız, çocuk doktorunuza veya aile doktorunuza danışmalısınız. Doktorunuz sizi gelişimsel-davranışçı çocuk doktoru, psikolog, psikiyatrist veya çocuk nöroloğu gibi bir uzmana yönlendirebilir. Çocuğunuzdaki semptomların diğer olası nedenlerini kontrol etmek için önce tıbbi bir değerlendirmenin yapılması önemlidir.

DEHB nasıl teşhis edilir?

Tüm çocuklar zaman zaman DEHB’ye benzer davranışlar gösterse de, DEHB’li çocuğun dikkatsizlik belirtileri veya hiperaktiviteden kaynaklı dürtüsellik belirtileri vardır. Bununla birlikte, DEHB tanısı konmadan önce, çocuğun bu semptomlarının olması yeterli değildir; aynı zamanda aşağıdaki koşulları da sağlamalıdır:

  • Belirtiler sorunlara neden olmalıdır.
  • Belirtiler ikiden fazla ortamda (ev ve okul gibi) sorunlara neden olmalıdır.
  • Belirtiler çocukta 12 yaşından önce bir şekilde mevcut olmalıdır.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu tanısı konurken aşağıdaki üç adımı takip etmek çok önemlidir:

  1. Doğal ortamda bir sorun yokken meydana gelen semptomları veya davranışları tanımlamak
  2. Belirtilerin diğer olası nedenlerini ortadan kaldırmak
  3. Ana semptomlarla aynı anda meydana gelen davranışları gözlemlemek

DEHB belirtileri olan bir çocuk, ilgi çekici bulduğu aktivitelere odaklanmış bir şekilde dikkat edebilir. Örneğin, bu çocuklar video oyunları oynayarak ekranın önünde saatler geçirebilirler, ancak basit ev ödevlerini bile bitirmekte zorlanabilirler, ısrar ettiğinizde sinir krizi geçirebilirler ve ev işleri veya okul işlerini yapmayı reddedebilirler.

Bu, ebeveyn davranışını da etkiler; ebeveynlerin çocuğu basit görevler yapması için (okula hazırlanma gibi) tekrarlayan hatırlatmalar vermeleri gerekir. Büyülenme veya otomatik dikkat (ilgi duyduğu şeye aşırı dikkat etme durumu) DEHB olan çocuklarda neredeyse her zaman gözlemlenir. Ancak örneğin annesinin veya öğretmeninin dikkat etmesini istediği şeyde zorlanabilirler.

Yönlendirilmesi gereken görevleri yapması zordur ve çok daha fazla çaba gerektirir. Bu şartlar nedeniyle ebeveynler, değerlendirmenin eksiksiz olduğundan emin olmak için çocuğu çeşitli durumlarda dikkatle gözlemlemelidir.

DEHB nasıl tedavi edilir?

Her şeyden önce, tedavi eden psikolog veya doktor, etkilenen çocuk/ergen ve ebeveynleriyle beraber tedavinin hangi hedeflere ulaşması gerektiğini netleştirmek için konuşmalıdır. Bireysel terapi hedefleri, örneğin, ilgili kişinin benlik saygısını güçlendirmek, başarı deneyimlemelerini sağlamak, duygularını iyileştirmek ve evde/okulda daha hoş beceriler kazandırmak olabilir.

DEHB’nin çekirdek semptomları, dikkatsizlik, hiperaktivite, dürtüsellik, depresyon veya anksiyete gibi olası eşlik eden semptomlar ve semptomlarla ilişkili duygu farklı insanlarda çok farklı olabilir. Bu nedenle, çok farklı tedavi yaklaşımları ayrı ayrı da düşünülebilir.

İlaç tedavisi

İlaç, çocukların DEHB semptomlarını günlük yaşamlarında yönetmelerine yardımcı olabilir. Ailede, arkadaşlar arasında ve okulda zorluklara neden olan davranışları kontrol etmelerine de yardımcı olabilir.

  • Uyarıcılar en iyi bilinen ve en yaygın kullanılan DEHB ilaçlarıdır. DEHB olan çocukların %70-80’i, bu hızlı etkili ilaçları alırken daha az DEHB belirtisine sahiptir.
  • Uyarıcı olmayan ilaçlar uyarıcılar kadar hızlı çalışmazlar. 2003 yılında uyarıcı olmayan bir ilaç DEHB tedavisi için onaylanmıştır, ancak bunların etkisi ancak 24 saate kadar sürebilir.

İlaçlar çocukları farklı şekilde etkileyebilir ve iştah azalması veya uyku sorunları gibi yan etkilere neden olabilir. Bir çocuk bir ilaca iyi yanıt verebilir, ancak başka bir ilaca cevap vermeye de bilir.

Doktorunuzun farklı ilaçlar ve dozlar denemesi gerekebilir. Doktorların, faydalar ve yan etkiler arasında doğru dengeyi bulmak için ilaç dozunu gözlemlemesi ve ayarlaması gerekmektedir. Ebeveynlerin de bu konuda doktora yardımcı olmaları gerekir.

Davranışsal tedaviler

DEHB için davranışsal tedaviler aşağıdakileri içerebilir:

  • Davranış değişikliği: Çocuğun davranışı analiz edilir, uygun davranışları arttırmak ve uygunsuz davranışları azaltmak için stratejiler tasarlanır.
  • Davranışsal ebeveyn eğitimi: Bu, ebeveynleri bir çocuğun davranışlarına, büyümeyi, gelişmeyi güçlendirecek ve olumlu bir ebeveyn-çocuk ilişkisini teşvik edecek şekilde yanıt vermeleri için eğitir. Ebeveyn eğitimi genellikle davranış değişikliği veya çocuk için sosyal beceri eğitimi ile aynı anda gerçekleşir.
  • Sosyal beceri eğitimi: Bu, çocuğun okulda, evde, akranlarıyla olumlu ve etkili şekilde hareket etme yeteneğini geliştirecek sosyal becerileri öğretir. Ayrıca, becerileri güvenli ve kabul edilebilir bir ortamda uygulamak için bir ortam sağlar.
  • Örgütsel beceri eğitimi: Büyük çocukların zaman yönetimi ve organizasyon becerilerini geliştirmelerine, evde ve okulda verimliliği artırmalarına yardımcı olacak becerileri öğretmek genellikle yararlıdır.

Alternatif tedaviler

Ebeveynler alternatif tedaviler düşünürken dikkatli olmalıdırlar. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu için çok az alternatif veya tamamlayıcı tedavinin faydalı olduğu gösterilmiştir. Bazı çalışmalarda, omega-3 takviyeleri, masaj terapisi ve dikkat eğitiminin hafif yararları olduğu gözlemlenmiştir. Dikkat eğitimi, DEHB de dahil olmak üzere pek çok tedavide işe yarar olduğunu kanıtlamaktadır.

DEHB için kontrollü bilimsel çalışmalarda faydalı olmadığı kanıtlanmış, hatta zararlı bile olabilecek diğer alternatif tedaviler şunlardır:

  • Alerji tedavisi
  • Megavitaminler
  • Bitkisel takviyeler
  • Biofeedback
  • Sınırlı diyetler
  • Hareket tedavisi
  • Hareket önleyici hastalık tedavisi
  • Göz hareketi eğitimi

DEHB önlenebilir mi?

Çocuğunuzun DEHB riskini azaltmaya yardımcı olabilecek ipuçları şunlardır:

  • Hamilelik sırasında, fetal gelişime zarar verebilecek herhangi bir şeyden kaçının. Örneğin, alkol almayın, eğlence amaçlı ilaçlar veya sigara içmeyin.
  • Çocuğunuzun sigara dumanı ve kurşun boya dahil olmak üzere kirleticilere ve toksinlere maruz kalmasından koruyun.
  • Elektronik ürünlerle vakit geçirme süresini sınırlayın. Hala kanıtlanmamış olmasına rağmen, çocukların yaşamın ilk beş yılında TV ve video oyunlarına aşırı maruz kalmaktan kaçınmaları akıllıca olabilir.

Kaynak: National Institute of Mental Health


Not: Konu hakkında ilgili videoyu aşağıdan izleyebilirsiniz:

YAZAR BİLGİSİ
Dr. Esra Daldadurmaz
19 Ağustos 1982 doğumluyum. İlk öğretim ve orta eğitim hayatını Çorum'da bitirdim. Daha sonra ise Gaziantep Üniversitesi'nde Tıp Fakültesi okudum. Sonrasında ise gerekli eğitimleri tamamlayarak psikiyatr oldum. Vaktim olduğunda Medikal Rehber sitesi için yazıyorum ve bazen de editör arkadaşın yazdığı ruh sağlığı yazılarını gözden geçirerek uygun görürsem onaylıyorum.
YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.